Iedere dag staat er in de krant wel iets over “het recht”; ‘De rechter vindt’, ‘de rechter oordeelt’ of ‘volgens de wet’ krijgt een feitencomplex een juridische kwalificatie. Maar wat is ‘recht’ als zodanig eigenlijk? Het is een zeer fundamentele vraag om te stellen en eentje waar velen, inclusief juristen, vaak zelden bij stil staan. Laten we derhalve eens kijken naar wat ‘recht’ is.

Wat is recht?
Er zijn boeken volgeschreven door talloze hooggeleerde mensen over wat recht is dan wel wat het zou moeten zijn. Laten we het echter vrij simpel en utilistisch benaderen. In zijn grondvorm kan recht worden gezien als alle regels waarmee de samenleving wordt geordend. De regels geven aan wat men wel en niet mag doen en soms ook nog op welke wijze dit dient te geschieden.

Het recht ligt vervat in een rechtsbron. De term rechtsbron gebruiken we in de rechtswetenschap gebruikt voor de bron waaruit het geldend recht gekend kan worden. De rechtswetenschap bestudeert en verklaart het recht onder andere met behulp van deze rechtsbronnen. Overigens moet goed onderscheid gemaakt worden tussen enerzijds rechtswetenschap, die gebaseerd is op waarneming of proefondervindelijk onderzoek, en anderzijds rechtsgeleerdheid, die werkt met belezenheid in de juridische literatuur en vaardigheid om het daarin gevondene te interpreteren en toe te passen op de feiten. Verreweg de meeste juristen zijn dan ook rechtsgeleerden.

Het doel van het recht:
Het ordenen van de samenleving is zonder meer de belangrijkste functie van het recht. Het is echter zeker niet de enige functie van het recht. Naast het ordeningsprincipe van de samenleving kan ook worden gesteld dat het recht als doel heeft zwakkere partijen in de samenleving te beschermen als ook dat het instrument is van de overheid en een bescherming tegen de overheid.

Indeling van het recht:
Om het recht te ordenen, kunnen we het op verschillende manieren indelen. De meest voorkomende indelingen zijn de indelingen naar rechtsbron, onderwerp en rechtssysteem.

Voor de indeling naar rechtsbron kunnen we onderscheid maken tussen formele en materiële rechtsbronnen. Een formele rechtsbron duidt aan wat de formele herkomst is van concrete rechtsregel. Formele rechtsbronnen zijn iedere bron van positief recht zoals wetten, verdragen, gewoonterecht en jurisprudentie. De term materiële rechtsbron verwijst naar de materiële herkomst van rechtsnormen. Daarbij kan gedacht worden aan zaken als Romeins recht, canoniek recht, natuurrecht etc. Deze begrippen dienen overigens niet verward te worden met de termen wet in formele zin en wet in materiële zin.

Een formele rechtsbron en materiële rechtsbron zijn geen wederzijds uitsluitende begrippen. Zo is een Richtlijn op zichzelf een formele rechtsbron maar ten opzichte van een artikel dat deze Richtlijn codificeert in nationale wetgeving, is het een materiële rechtsbron. De nationale codificatie van de Richtlijn is op haar beurt in het desbetreffende land weer een formele rechtsbron.

Naast een indeling naar rechtsbron, kunnen we ook een onderverdeling naar onderwerp maken. Dit is waarschijnlijk zo’n beetje de meeste bekende indeling aangezien dit ook de indeling is die rechtspraak volgt alsmede de verdeling naar vakken welke op universiteiten geldt. De meest brede verdeling is die tussen privaatrecht, wat simplistisch gezegd beschrijft hoe burgers en bedrijven met elkaar om moeten gaan, en publiekrecht, wat beschrijft hoe de overheid zich verhoudt ten opzichte van de burger en hoe verschillende overheidslichamen zich ten opzichte van elkaar verhouden.

Het privaatrecht oftewel burgerlijk recht kan weer verder onderverdeeld worden naar vermogensrecht, met verbintenissenrecht en goederenrecht, en niet-vermogensrecht, met personen- en familierecht en rechtspersonenrecht. Het publiekrecht kan worden onderverdeeld naar staatsrecht, strafrecht, bestuursrecht en fiscaal recht. Ten aanzien van fiscaal recht zij opgemerkt dat het soms wordt aangemerkt als een onderdeel van bestuursrecht. Fiscaal recht is een vreemde eend in de bijt omdat het elementen heeft van zowel bestuursrecht als strafrecht. Ik ben echter van mening dat fiscaal recht zo sterk ontwikkeld is dat dit als een aparte discipline gezien moet worden welke elementen van andere rechtsgebieden omvat.

Ook moet er nog enige aandacht aan worden besteed rechtsvordering, ook wel procesrecht genoemd, als rechtsonderwerp. Procesrecht is het recht dat het voeren van een proces voor de rechter regelt. Daarbij is voor civiel recht het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering van toepassing en voor publiekrecht het Wetboek van Strafvordering alsmede de Algemene Wet Bestuursrecht. Voor fiscaal recht verloopt rechtsvordering hoofdzakelijk via de bepalingen in de Algemene Wet Bestuursrecht alsmede de Algemene Wet Rijksbelastingen, mede hierom wordt fiscaal recht soms tot het bestuursrecht gerekend. Gezien deze brede functionaliteit kan procesrecht niet slechts tot het publiekrecht of slechts tot het privaatrecht worden gerekend. Tot slot merk ik nog op dat de Wet op Rechterlijke Organisatie ook tot het procesrecht kan worden gerekend aangezien deze ook procesrechtelijke instructies bevat.

Tot slot kunnen we nog een indeling maken naar rechtssysteem. Een rechtssysteem of een rechtsstelsel is het geheel van wetgeving, rechtspraak en rechtsleer zoals deze geldt in één of meerdere landen op een bepaald tijdstip. De belangrijkste indeling welke gemaakt wordt is het verschil tussen continentaal recht en common law.

Metajuridica:
Rechtswetenschap draait niet alleen om het (positief) recht. De wetenschap houdt zich ook bezig met het bestuderen van aanverwante onderwerpen, dit zijn de metajuridica. Hieronder valt onder meer bestudering van rechtsgeschiedenis en rechtsfilosofie.

Conclusie:
Dit is op zijn best een heel simpele inleiding tot wat recht is en hoe we het begrip recht praktisch kunnen benaderen en inkleuren. Over de vraag wat recht is, is heel wat proza geproduceerd. Het is echter zeker voor juristen bijzonder belangrijk om je af te vragen wat recht is. Hoe kun je anders immers beweren dat je goed met je vak bezig bent?

Daarbij moeten we overigens niet de vergissing maken recht te verwarren met rechtvaardigheid, idealiter valt het samen maar in de praktijk kan dit nog al eens tegenvallen zeker aangezien rechtvaardigheid een begrip is dat gewoonlijk aan meer verandering onderhevig is dan het recht.

De beantwoording van de vraag: ‘Wat is recht?’ zal hopelijk nog vele juristen lang bezig houden. Misschien zul je zelf op een dag een definitie vinden of maken welke je velen malen beter vind dan de hierboven genoemde. Als dat het geval is, laat het me tegen die tijd vooral weten!